Gdańsk Oliwaprzewodnik po dzielnicy

Historia

Oliwa na starych pocztówkach

Osiemnaście pocztówek z Oliwy z lat 1898–1916. Pokazują dzielnicę, zanim stała się częścią Gdańska: kościół klasztorny (obecnie Katedra Oliwska), Pałac Opatów, wzgórze Pachołek zwane wtedy Karlsbergiem, Leśny Młyn nad potokiem i park.

Wszystkie karty pochodzą z domeny publicznej. Niemieckie podpisy na nich (Klosterkirche, Schloss, Karlsberg, Strauchmühle) to nazwy sprzed 1945 roku — pod każdą kartą podajemy wydawcę i rok.

Skąd te karty

Pocztówki z Oliwy wydawano masowo od końca XIX wieku, gdy dzielnica była modnym podgdańskim kurortem — na kilku kartach widnieje określenie „Luftkurort”. Wydawcy z Drezna, Miśni, Lipska i Berlina zamawiali zdjęcia u miejscowych fotografów i sprzedawali je w numerowanych seriach. Z tych serii korzystamy: większość skanów pochodzi ze zbioru Zeno Ansichtskarten, a osiem z archiwum wydawnictwa Brück & Sohn z Miśni, udostępnionego na wolnej licencji CC0.

Zbiór publicznych skanów Oliwy jest skończony i policzony: trzynaście kart z kolekcji Zeno i osiem kart Brück & Sohn. Dwie z nich pominęliśmy, bo to te same zdjęcia co karty już w galerii — nie dublujemy obrazu tylko po to, żeby strona była dłuższa.

Oliwa przed 1926 rokiem

Do 1 lipca 1926 roku Oliwa była osobną gminą: najpierw w Prusach, potem w Wolnym Mieście Gdańsku. Karty pokazują więc miejsce, które dopiero stawało się dzielnicą Gdańska — osadę rozłożoną wzdłuż potoku, z klasztorem i kościołem w środku, z willami i pensjonatami na zboczach. Widać też, co przyciągało tu ludzi i działa dzisiaj: oś parku od pałacu do stawu, wzgórze z panoramą i dolina z młynami. Szerszy kontekst, od fundacji klasztoru w 1186 roku do przyłączenia do Gdańska, opisujemy w tekście Krótka historia Oliwy.

Uwaga na pułapkę: Pachołek na kartach to Karlsberg, a Leśny Młyn to Strauchmühle. Ten sam obiekt bywa podpisany po niemiecku, a jego dzisiejsza nazwa pojawia się dopiero w powojennych przewodnikach. Dlatego podpisujemy karty po polsku.

Kościół klasztorny i organy

Pocysterski kościół, dziś archikatedra, na pocztówkach z około 1900 i z 1903 roku.

Pocztówka z około 1900 roku: kościół pocysterski w Oliwie od strony wejścia
Kościół klasztorny od strony wejścia, ok. 1900. Wyd. Stengel & Co.
Pocztówka z około 1900 roku: fasada kościoła klasztornego w Oliwie
Fasada kościoła klasztornego, ok. 1900. Wyd. Danziger Verlags-Gesellschaft.
Pocztówka z 1903 roku: dwuwieżowa fasada kościoła klasztornego w Oliwie
Wieże kościoła klasztornego od strony placu, 1903. Wyd. Brück & Sohn, Miśnia.
Pocztówka z około 1900 roku: prospekt wielkich organów oliwskich
Wielkie organy oliwskie, ok. 1900. Wyd. Clara Bernthel, Gdańsk.
Pocztówka z około 1900 roku: ołtarze boczne w kościele klasztornym w Oliwie
Ołtarze boczne, ok. 1900. Wyd. Fritz Feldner, Oliwa.

Pałac Opatów i jego ogrody

Pałac, ogród królewski i staw w parku, zanim Oliwa weszła w granice Gdańska.

Pocztówka z 1899 roku: Pałac Opatów w Oliwie na tle wzgórza Pachołek
Pałac Opatów i Pachołek (Karlsberg) znad stawu, 1899. Wyd. Brück & Sohn, Miśnia.
Pocztówka z 1908 roku: ogród przy Pałacu Opatów w Oliwie, ówczesny ogród królewski
Ogród przy pałacu (Königlicher Garten), 1908. Wyd. Brück & Sohn.
Pocztówka z 1915 roku: ogród królewski przy Pałacu Opatów w Oliwie
Ogród królewski przy pałacu od strony stawu, 1915. Wyd. Schaar & Dathe, Trewir.
Pocztówka z 1898 roku: staw w Parku Oliwskim z odbiciem zabudowań klasztornych
Staw w Parku Oliwskim z odbiciem klasztoru, 1898. Wyd. Brück & Sohn, Miśnia.

Pachołek, zwany wtedy Karlsbergiem

Wzgórze z wieżą widokową i panoramy Oliwy z jego zbocza.

Pocztówka z 1902 roku: wzgórze Pachołek, wówczas Karlsberg, pod Oliwą
Wzgórze Pachołek (Karlsberg), 1902. Wyd. Louis Glaser, Lipsk.
Pocztówka z 1903 roku: wzgórze Pachołek z wieżą widokową nad stawem
Pachołek z wieżą widokową od strony stawu, 1903. Wyd. Brück & Sohn, Miśnia.
Pocztówka z 1903 roku: Pachołek z wieżą widokową widziany znad stawu
Pachołek i wieża widokowa nad stawem, 1903. Wyd. Brück & Sohn, Miśnia.
Pocztówka z 1908 roku: wieża widokowa na Pachołku w Oliwie
Wieża widokowa na Pachołku, 1908. Wyd. Clara Bernthal, Gdańsk.
Pocztówka z 1916 roku: Pachołek z leśnym domkiem pod Oliwą
Pachołek i leśny domek, 1916. Wyd. Stengel & Co.
Pocztówka z około 1900 roku: panorama Oliwy widziana z Pachołka
Widok Oliwy z Pachołka, ok. 1900. Wyd. Clara Bernthal, Gdańsk.
Pocztówka z 1903 roku: widok Oliwy z Pachołka
Widok z Pachołka na dachy Oliwy, 1903. Wyd. Brück & Sohn, Miśnia.

Leśny Młyn nad potokiem

Młyn nad Potokiem Oliwskim, w dolinie, którą dziś znamy jako Dolinę Radości.

Pocztówka z około 1900 roku: Leśny Młyn (Strauchmühle) nad Potokiem Oliwskim
Leśny Młyn nad Potokiem Oliwskim, ok. 1900. Wyd. Julius Simonsen.
Pocztówka z 1911 roku: zabudowania Leśnego Młyna (Strauchmühle) w dolinie potoku oliwskiego
Leśny Młyn (Strauchmühle), 1911. Wyd. B. Charles Lehnmann, Berlin.

Co z tego zostało

Większość kadrów da się dziś powtórzyć. Kościół klasztorny (Katedra Oliwska) stoi w tym samym miejscu, z dwiema wieżami i organami z lat 1763–1788 — te same, które wydawcy pokazywali jako osobny widok. Pałac Opatów i ogród francuski od strony stawu też się zgadzają, choć sam pałac przeszedł remonty i dziś mieści muzeum. Szczegóły zwiedzania: Archikatedra Oliwska i Pałac Opatów i Spichlerz Opacki.

Inaczej jest z wieżą na Pachołku. Murowana wieża z 1882 roku, którą widać na kartach z 1902–1908, została wysadzona przez niemieckich saperów 23 marca 1945 roku. Na jej miejscu stoi od 1975 roku stalowa konstrukcja, a widok z góry obejmuje dziś całą dzielnicę, Przymorze i zatokę. O wzgórzu, Dolinie Radości i Kuźni Wodnej piszemy w tekście Pachołek i Dolina Radości, a przez te miejsca prowadzi spacer Na Pachołek i do Kuźni Wodnej.

Leśny Młyn z kart to dziś ruiny w Dolinie Radości, a nie działający młyn — ale potok, staw i skarpy doliny wyglądają podobnie. Kadry z tych pocztówek najkrócej obejmuje spacer Stara Oliwa w dwie godziny, a zieleń wokół pałacu opisuje Park Oliwski.

Zbieramy własne zdjęcia tych samych miejsc, żeby pokazać „wtedy i dziś”. Jeśli masz stary skan Oliwy, o którym wiesz, że jest wolny od praw autorskich, napisz na [email protected].

Źródła i licencje wszystkich kart (Wikimedia Commons)
  • Pocztówka z około 1900 roku: kościół pocysterski w Oliwie od strony wejścia. Fot. Stengel & Co., Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z około 1900 roku: fasada kościoła klasztornego w Oliwie. Fot. Danziger Verlags-Gesellschaft, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1903 roku: dwuwieżowa fasada kościoła klasztornego w Oliwie. Fot. Brück & Sohn Kunstverlag, CC0, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z około 1900 roku: prospekt wielkich organów oliwskich. Fot. Clara Bernthel, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z około 1900 roku: ołtarze boczne w kościele klasztornym w Oliwie. Fot. Fritz Feldner, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1899 roku: Pałac Opatów w Oliwie na tle wzgórza Pachołek. Fot. Brück & Sohn, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1908 roku: ogród przy Pałacu Opatów w Oliwie, ówczesny ogród królewski. Fot. Brück & Sohn, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1915 roku: ogród królewski przy Pałacu Opatów w Oliwie. Fot. Schaar & Dathe, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1898 roku: staw w Parku Oliwskim z odbiciem zabudowań klasztornych. Fot. Brück & Sohn Kunstverlag, CC0, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1902 roku: wzgórze Pachołek, wówczas Karlsberg, pod Oliwą. Fot. Louis Glaser, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1903 roku: wzgórze Pachołek z wieżą widokową nad stawem. Fot. Brück & Sohn Kunstverlag, CC0, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1903 roku: Pachołek z wieżą widokową widziany znad stawu. Fot. Brück & Sohn Kunstverlag, CC0, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1908 roku: wieża widokowa na Pachołku w Oliwie. Fot. Clara Bernthal, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1916 roku: Pachołek z leśnym domkiem pod Oliwą. Fot. Stengel & Co., Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z około 1900 roku: panorama Oliwy widziana z Pachołka. Fot. Clara Bernthal, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1903 roku: widok Oliwy z Pachołka. Fot. Brück & Sohn Kunstverlag, CC0, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z około 1900 roku: Leśny Młyn (Strauchmühle) nad Potokiem Oliwskim. Fot. Julius Simonsen, Public domain, Wikimedia Commons
  • Pocztówka z 1911 roku: zabudowania Leśnego Młyna (Strauchmühle) w dolinie potoku oliwskiego. Fot. B. Charles Lehnmann, Public domain, Wikimedia Commons