Gdańsk Oliwaprzewodnik po dzielnicy

Historia

Krótka historia Oliwy

Od klasztoru cystersów z 1186 roku do dzielnicy Gdańska od 1926. Pożary, pokój ze Szwecją, kasata opactwa i katedra dla nowej diecezji. W 2026 roku przypadają dwie okrągłe rocznice.

Redakcja gdanskoliwa.pl · aktualizacja 17 listopada 2026 · 5 min czytania

Ceglany mur katedry i dziedziniec przy wejściu do parku
Fot. Аимаина хикари, CC0, Wikimedia Commons

Rok 2026 jest dla Oliwy podwójnie okrągły. 2 lipca minęło 840 lat od założenia klasztoru cystersów, a 1 lipca sto lat od dnia, w którym Oliwa przestała być osobną gminą i stała się częścią Gdańska. Obie rocznice dzieli w kalendarzu jeden dzień, a w historii ponad siedem stuleci.

Ten tekst nie zastąpi książek, z których korzystaliśmy (lista jest na końcu). Pomaga za to zrozumieć, dlaczego w Oliwie wszystko kręci się wokół katedry, potoku i parku.

Klasztor nad potokiem (1186–1350)

Za początek Oliwy przyjmuje się 2 lipca 1186 roku. Książę gdański Sambor I sprowadził wtedy cystersów z Kołbacza koło Szczecina, a na czele pierwszego konwentu stanął opat Dithard. Klasztorna tradycja przesuwała tę datę wcześniej, a w obiegu był też dokument fundacyjny z 1178 roku. Historycy uznają go jednak za falsyfikat z połowy XIII wieku.

Cystersi wybrali miejsce praktycznie. W dolinie płynął potok, który mógł napędzać młyny, wokół był las na budulec i opał, a do morza było blisko. Pierwsze zabudowania były drewniane, murowane skrzydło klasztoru zaczęto stawiać w pierwszej połowie XIII wieku. Majątek rósł szybko: w 1245 roku opactwo miało już 35 wsi, a w 1283 roku ponad 40 majątków, m.in. Matarnię, Strzyżę i Brętowo.

Spokojnie nie było. W 1226 roku po napadzie Prusów zginął opat Ethler z zakonnikami i klasztor trzeba było obsadzić od nowa. Później dobra opactwa łupili Krzyżacy i Brandenburczycy. W marcu 1350 roku klasztor strawił pożar i na tym wydarzeniu kończy się „Kronika oliwska”, najważniejsze źródło do tych czasów.

Między Gdańskiem a Rzecząpospolitą (XV–XVII wiek)

Po pożarze klasztor odbudowano i rozbudowano, ale kolejne zniszczenia przyszły w 1433 roku z najazdem husytów. W 1577 roku, w czasie konfliktu Gdańska z królem Stefanem Batorym, opactwo zrujnowali gdańszczanie. Bliskość wielkiego miasta przynosiła Oliwie znaczenie, ale też kłopoty.

Pod koniec XVI wieku Oliwa była już miejscem wielkiej polityki. W 1587 roku Zygmunt III Waza podpisał tu pacta conventa, zanim objął tron. Najsłynniejsza data przyszła jednak w 1660 roku.

Pokój oliwski (1660)

Wojnę ze Szwecją, nazywaną potopem, zakończył traktat podpisany w nocy z 3 na 4 maja 1660 roku w oliwskim klasztorze. Rokowania trwały cztery miesiące. Delegacje polska i szwedzka siedziały w osobnych pomieszczeniach, polska w refektarzu zimowym, a szwedzka w prioracie, i nie spotykały się bezpośrednio. Pośredniczyli m.in. poseł francuski Antoine de Lumbres i królowa Ludwika Maria. Na czas rokowań obszar trzech mil wokół Oliwy uznano za strefę neutralną. Polscy posłowie mieszkali w Strzyży, a szwedzcy w sopockich dworach gdańskich patrycjuszy.

Podpisane dokumenty wymieniono około północy w krużgankach. Opat Aleksander Kęsowski odprawił nabożeństwo dziękczynne, a dzwony gdańskich kościołów biły na wiwat. Refektarz, w którym zawarto pokój, można zobaczyć w Muzeum Archidiecezjalnym, gdy jest otwarte (w 2026 roku pozostaje zamknięte).

Panorama Oliwy z 1765 roku
Oliwa na sztychu Matthäusa Deischa z 1765 roku: klasztor, katedra i zabudowa wokół.Fot. Matthäus Deisch, Public domain, Wikimedia Commons

Opat Rybiński i XVIII wiek

Najwięcej z tego, co dziś przyciąga do Oliwy, powstało za opata Jacka Rybińskiego (1740–1782). Zamówił wielkie organy, budowane w latach 1763–1788, postawił nowy Pałac Opatów i założył ogród, z którego wyrósł Park Oliwski. Wcześniej, w 1723 roku, opat Franciszek Mikołaj Zaleski ukończył Spichlerz Opacki, w którym dziś mieści się oddział etnografii Muzeum Narodowego.

W tym samym czasie nad Potokiem Oliwskim pracowało około 25 młynów, kuźni i papierni, a większość z nich należała do klasztoru. Kuźnia Wodna w Dolinie Radości i Młyn IX przy ul. Spacerowej to ostatnie zachowane ślady tego przemysłu (Pachołek i Dolina Radości).

Pod władzą Prus i kasata (1772–1831)

Po I rozbiorze Polski Oliwa znalazła się w państwie pruskim. Nowa władza inaczej patrzyła na majątek kościelny i w 1831 roku klasztor skasowano. Cystersi, którzy gospodarowali tu przez ponad 600 lat, odeszli. Kościół klasztorny został parafialnym, a budynki dostały nowe funkcje. Po śmierci ostatniego opata, Józefa von Hohenzollerna, w 1836 roku Pałac Opatów przeszedł na własność państwa i zamieszkali w nim pruscy urzędnicy.

Gmina przy kolei (XIX wiek – 1926)

W XIX wieku Oliwa rosła jako podmiejska miejscowość między Gdańskiem a Sopotem. Najpierw połączyła je droga bita, potem kolej, a w końcu tramwaj. Przybywało mieszkańców, szkół i willi. Wbrew temu, co się czasem pisze, Oliwa nigdy nie dostała praw miejskich. Miała jednak własne władze, a w 1924 roku także herb.

Po I wojnie światowej Oliwa znalazła się w Wolnym Mieście Gdańsku jako osobna gmina z niemal 14 tysiącami mieszkańców. Samodzielność okazała się droga. Błędne inwestycje i malwersacje w gminnej kasie oszczędnościowej doprowadziły ją na skraj bankructwa. W 1925 roku Senat Wolnego Miasta odwołał wójta i ustanowił zarząd komisaryczny. 4 listopada 1925 roku gmina zdecydowała o przyłączeniu do Gdańska, a 1 lipca 1926 roku Oliwa stała się jego dzielnicą.

Jak Oliwa wyglądała w ostatnich latach samodzielności, pokazują pocztówki wydawane w latach 1898–1916 — zebraliśmy je w galerii Oliwa na starych pocztówkach.

Katedra (od 1926)

Pół roku wcześniej Oliwa zyskała nową rangę. 30 grudnia 1925 roku papież Pius XI utworzył diecezję gdańską, a 3 stycznia 1926 roku dawny kościół cystersów został jej katedrą. Pierwszym biskupem był Edward O'Rourke. Od 1992 roku, gdy Gdańsk stał się archidiecezją, kościół nosi tytuł archikatedry.

Po 1945 roku Oliwa została polską dzielnicą Gdańska, a na jej skraju wyrosły kampus Uniwersytetu Gdańskiego, Hala Olivia i biurowce przy al. Grunwaldzkiej. Stara część wokół katedry, parku i Rynku zachowała jednak dawny układ. Wciąż widać, że to miejsce powstało przy klasztorze, a nie przy rynku.

Gdzie czytać dalej

  • Encyklopedia Gdańska (gedanopedia.pl), hasła „Opactwo cystersów w Oliwie” i „Pokój oliwski”.
  • Archidiecezja Gdańska, tekst „Zanim Oliwa stała się Gdańskiem” (sierpień 2026).
  • Strona dawnaoliwa.pl, która zbiera kalendarium, opisy młynów i historie domów, ulica po ulicy.
  • Franciszek Mamuszka, Jerzy Stankiewicz, „Oliwa. Dzieje i zabytki” (1959) oraz Adam Kromer, „Oliwa” (2007).

Na żywo historię najlepiej poczuć w Archikatedrze i w Parku Oliwskim.